22(5
capitolo ottavo.
tibus convenientiam habet firmamenturn cum sacrosanta ecclesia, quae super petram justitiae fumlata et firmata» (1); e seguita a parlar della chiesa. Più sotto ritorna all'argomento: « Volvitur item firmamentum citissime et incessanter, ita quod ejus unica revolutio spatio diei naturalis respondet, exclusis tamen et circumscr.ptis mi-nutiis ». Ohe cosa credete voi che faccia seguito a queste parole? Ecco qua:
exhibet solatium......Sicut autem in loco eminenti positae sunt stellae, ut multis
liherius luceant, sic et viri spirituales, qui luminaria sunt mundi, cum aliis praesunt multis utiles sunt » (3). Parla egli del cielo nuvoloso? « In tempore autem nubilo gratius esse solet etiam modici luminis benefìcium ; sic et majorem grat.iam pro-merentur in articulo urgentis necessitatis impensa hilariter beneficia » (4). La passione di cosiffatti raffronti lo conduce qualche volta a delle enormi stranezze. Discorrendo delle macchie della luna, riferisce varie opinioni scientifiche intorno ad esse, poi esce in queste parole : « Sed sciendum est in signum et in instructionem nostri hoc factum esse. Mento enim praevaricationis primoruin parentum, omnium planetarum et stellarum fulgor dispendium claritatis sustinuit. Luna vero, quae ci-tima terris est, et aspectibus liumanis familiarius occurens, maculam in se retinuit ad denotandum quod quamdiu in statu vitae praesentis currimus, macula aliqua in sancta ecclesia est » (5). Altrove fa un paragone tra la campana ed il predicatore « Sicut autem campana a terra remota in aere pendet, sic et praedicatorìs intentio su-spensa esse debet a terrenis... Sicut autem lignum campanae adhaeret, sic et fide pas-sionis insigniri debent praedicatores, immo constantiae stabilitate firmari » (6). In altro luogo narra di un fonte del quale dicesi che « sensibile suscepit incrementurr quotiens aliquis accedit veste indutus rubei coloni ». Egli sembra non credere a un tal fatto, ma pure ne trae un insegnamento morale: « Sed moraliter instruimur in dicto eventu, quoniam familiare hominis consortium iracundi nimis vitandum est» (7). Bastano questi pochi esempi a far intendere come per Neckam tutto si riconduca alle interpretazioni mistiche, e ciò fissa il carattere del suo libro.
Nel quale poi noi ritroviamo tutta quella mescolanza di scienza e di credulità che fu- propria degli uomini più dotti del medio evo. Così le favole del camaleonte (8). della fenice (9), dello struzzo (10); così molte favole sulle fonti (11), e narrata te
(1) Cap. V, pag. 34.
(2) Cap. V, pag. 35.
(3) Càp. VI, pag. 37.
(4) Ivi.
(5) Cap. XIV, pag. 53-54.
(6) Cap. XXII, pag. 70.
(7) Lib. II, cap. IV, pag. 128-129.
(8) « Hiatus ejus aeternus, as sine ullius usus ministerio; quippe cuna neque cibum capiat, neque potu alatur, nec alimento alio quam haustu aeris vivat. Color varius et ir. momenta mutabilis, ita ut cuicunque rei se conjunxerit, concolor ei fìat » etc. I, 21, 68-62 Le identiche parole leggonsi nello Spec. Nat. del Ballova-Jense, Lib. XIX, Cap. VI, poiché tanto l'uno che l'altro copiano Solino. Ma il Bellovacense ci aggiunge anche quello che trova in Plinio; Neckam dopo le parole di Solino aggiunge di suo: « Cliamaeleon tibi de signet adulatorem, qui » etc.
(9) Si riportano anche i versi di Ovidio e di Claudiano.
(10) Le stesse parole in Neckam e nel Bellovacense: «....qui visu solo ita fovet ovr sua in arena recondita, ut ex illis egrediantur pulii in lucem » (I, 50. — XVI, 139). Vincenzo nota la sorgente: Physiologus. Due libri così intitolati furono attribuiti 1 uno £ Sant' Epifanio, l'altro a Sant' Ambrogio. Cf. Du Merli, Poésies inédites du M. A., pag. 101 n. 3. — Cf. Mai, Classici Auctores, VII, 588.
(11) Lib. II, Gap. 3, De duobus fontibus contrarios effectus haventibus: