Stai consultando: 'Storia Letteraria d'Italia I primi due secoli', Adolfo Bartoli

   

Pagina (204/555)       Pagina_Precedente Pagina_Successiva Indice Copertina      Pagina


Pagina (204/555)       Pagina_Precedente Pagina_Successiva Indice Copertina




Storia Letteraria d'Italia
I primi due secoli
Adolfo Bartoli
Francesco Vallardi Milano, 1880, pagine 552

Digitalizzazione OCR e Pubblicazione
a cura di Federico Adamoli

Aderisci al progetto!

   
[Progetto OCR]




[ Testo della pagina elaborato con OCR ]

   202
   capitolo settimo
   Un avanzo di quello che altri chiamerebbe sensualismo pagano, un avanzo di incredulità e di razionalismo, perdurò sempre nel medio evo, e speeiaiment.e in Italia. Se ne potrebbero trovar tracce in tutti i secoli; nel XIII ne abbiamo prove abbondantissime. Qui apparisce il famoso libro De Irihus imjmioribus, qui si formano sètte di epicurei; qui Federico II, Pier delle Vigne, Farinata degli Uberti, Cavalcante dei Cavalcanti professano principii di materialismo schietto (1). I vescovi stessi muoiono da liberi pensatori (2). Si è fatto un gran parlare del movimento religioso del XIII secolo. Noi non neghiamo nel trovatore d'Assisi ardente fede e sentimento di poesia; non neghiamo le qualità persona i di lui e di alcuni de'suoi primi seguaci. Ma l'opera sua o quella di San Domenico penetrò veramente nelle viscere della società, riusci a trasformarla1? Quelle moltitudini che si voleva educare col terrore religioso (3), diventavano migliori, dopo la predica di un frate? I segni della miscredenza pullulano invece da ogni parte. A Firenze si fanno epigrammi sui miracoli di Fra Giovanni da Vicenza (4i, del celebre paciere e predicatore del secolo XIII, che voleva esser reputato santo (5), ma del quale però ridevano gli altri frati (6).
   (1) Ved. Renan, Averroès et VArerrnìsme, Deux. Partie, Cap. II, §§. XIII, XIV, XV. — Di Firenze scrive il Villani (IV, 29): « La città era in que'tempi molto corrotta di eresia ed intra le altre era della eresia delli epicurei, per vizio di lussuria e di gola, ed erada ciò lì divisa e partita la gente della città, che con armata mano difendeano la detta eresia contro a' buoni et catolici cristiani ».
   (2) « Post episcopum Gratiam fuit quidam Gregorius romanus, qui . . . mortuus est Mantuae haereticus et maledictus. Quando enim infirmitate sua portaverunt ei Corpus Domini, noluit illud sumere, dicens quod nihil credebat de tali fide ». Salimbene, Chron., pag. 30.
   (3) Di fra Bertoldo d'Alemagna, celebre predicatore de) XIII secolo, narra il Salimbene che « cum de tremendo judicio praedicaret, ita tremabant omnes, sicutjuncus tremit in aqua; et rogabant eum amore Dei ne de tali materia loqueretur, quia eum audirc terribiliter et horribiliter gravabantur ». Salimbene, Chron., pag. 325.
   (4) « Hi (Fiorentini) quadam vice audientes quod frater Iohannes de Vicentia.....
   Florentiam ire volebat, dixerunt: prò Deo non veniat huc; audivimus enim quod mortuos suscitat, et tot suraus, quod civitas nostra capere nos non potest ». Salimbene, Chron., 41
   (5) « Frater Iohannes iste .... intromittebat se de miraculis faciendis» Salimb., 34. — Il Cronista parlando di Giovanni da Vicenza ripete tre volte questa identica frase (pag. 33, 351); segno chiaro ch'egli lo giudicava un impostore. Ma fra Giovanni era domenicano, fra Salimbene, francescano; quindi fin d'allora rivalità di mestiere.
   (6) Odasi questo strano racconto, che dipinge al vivo la società fratesca del secoio XIII: « Porro frater Iohannes de Vicentia ... ad tantam dementiam devenerat, propter honorem sibi impensum, et quia habebat gratiam praedicandi, ut crederei etiam sine Deo se ve-raciter miracula posse facere. Cum autem reprehenderetur frater Iohannes a fratnbus suis de multis fatuitatibus, quas faciebat, respondebat eis, dicens : nisi quieveritis, vilifi-cabo vos et facta vestra, publicando. Talia itaque audientes sustinebant ipsum, quousque mortuus est,non invenientes qualiter contra eum insurgerent. Hic, cum quadam die venisset ad domum fratrum Minorimi, et barbitonsor ei barbam rasisset, valde habuit prò malo, eo quod fratres pilos barbae suae non collegerant, ut prò reliquiis reservarent. Sed frater Deustesalvet de Florentia exordine Minorum, qui more florentinorum magnus trufator erat, optime re-spondit stulto juxta stultitiam suam . . . Nam cum quadam die ad domum Praedioatorum ivisset, et illi invitassent eum ad prandium, dixit quod nullomodo ibi staret, nisi ei darent de tunica fratris Iohannis, qui in domo illa erat, ut prò reliquiis reservaret. Promiserunt, et magnam petiam de tunica sibi dederunt, cum qua post prandium, purgato ventre , po-steriora terxit, et petiam dejecit in stercora. Postmodum, accipiens perticam, stercora revolvebat, clamans et dicens: heu, lieu! succurrite, fratres, quia reliquias sancti requiro, quas perdidi in latrina. Cumque vultus suos inclinassent ad orificia camerarum, cum pertica stercora revolvebat valenter, ut stercorum foetorem sentirent. Infecti itaque tali odo-