condizioni letterarie nel medio evo, ecc. 1«J7
questi furori selvaggi tra paese e paese (1), e gli effetti terribili che ne derivavano (2).
Altrove intanto è la città stessa che dà incarico ad uno scrittore di redigere le sue memorie (3), segno evidente che l'importanza della storia è sentita, che la ci* tura e la civiltà si sono ridestate e camminano. Ogni città vorrà avere oramai il proprio cronista: Goffredo Malaterra (4), Lupo Protospada (5), Falcone Beneventano (0), Ugo Falcando (7); e più tardi Nicolò da Iamsilla (8), Saba Malaspina (9), Guido di Corvara (10), Gherardo Maurisio (11), Nicolò Smerego (12), Rolandino (13), Ogerio Pane (14), Marchisio (15), Iacopo Doria (le), Filippo da Castelseprio (17), Ogerio A fieri (18) ed altri, compongono una preziosa letteratura storica, che va esplicandosi nei secoli XII e XIII. Ma già fino dal duodecimo secolo si è sentito un bisogno ulteriore, si è voluto dalla propria città allargarsi a narrare altre •icende, si e tentata la cronaca universale. Romualdo Salernitano (19) divide la sua storia in sei età, risalendo fino ad Adamo; Sicardo comincia il racconto da Tolomeo (20) ; Riccardo di San Germano (21) vuol discorrere « rerum per orbem ge-starum » ; Riccobaldo Ferrarese scrive il suo Pomarium (22); Godofredo Viterbense
(1 > Cf. Morena, Hist. Rer. Land., col. 1009.
(2) L'abbandono di Lodi descritto dal Morena è una pagina che dipinge il medioevo ed insieme lo scrittore (Historia Rerum Laudensium Ottunis Morenae, ap. Mur., Rer. Hai. Script., VI, col. 1003): «In sequenti proximo die Jovis... cum sol ad occasum jam fuisset, omnes Landenses masculi et foeminae tam parvuli quam etiam majores, relictis eorum Jom:'bus ac omnibus aliis suis rebus, ianuas ipsarum domuum suarum post se claudentes, solis canis et solis gatis in domibus ipsorum prò custodibus relictis, unanimiter ad Pici-ghiton.? castrum ... per totam noctem confugerunt. Sed qui tunc videret mulieres de par-vulis auis Sive unum in collum alium in brachiis suis deferentes, aliosque ad vestimentorum suorum gaidas se tenentes, caeterosque etiam post eas ire lugentes, ipsas etiam saepe et
saepius cum ipsis suis infantulis quandoque in ipsa via, quandoque in fossalis cadentes____
quol pietate motus inde moestus non foret, ac ductus miseria lachrymas non funderet?... . led'olanenses itaque in ipso die Jovis, in quo Laudentes Lau lae .... recesserunt, in sero Lau lae ven;entes, omnia suburbia primum expoliantes in ipsa nocte, et in sequentibus duobus diebus tota exarserunt, posteaque ipsas domos dirupaverunt, ac vites et arbores Laud -nsium incidentes, ecc. ».
(3; Cf. Carfari. Annales Genuenses, ap. Mur., Rer. Ital. Script. VI, col. 247.
(4> R. I. S., V, 537.
(5) Ivi, 36.
(6) Ivi, 82.
(7) Ivi, VII, 248.
(8) Ivi, VIII, 489.
(9) Ivi, 781.
(10) Ivi, XXIV, 673.
(11) Ivi, Vili, 3.
(12) Ivi, VIII, 97.
(I3, Ivi, Vili, 153.
(14) Ivi, VI, 379.
(15) Ivi. VI, 416.
(16) Ivi. VI, 571.
(17) Argelati, Bìbl. Medici., I, 2, 395.
(18) R. I. S , XI, 139.
(19) Chronicon Uomualdi II Archiep. Salernitani, ap. Mur., R. I. S., VII, 8.
(20) Chronicon Sicardi Episc. Crernon., ap. Mur. R. I. S., VII, 521.
(2H R. I. S., VII, 967.
(22) Ivi, IX, 102.
Pàmou. Letteratura italiana. 25