condizioni letterarie nel medio evo, ecc. 1«J7
di un'epoca, raccogliamo dal popolo, dalle carte, dai libri, da tutto ciò che serba qualche traccia dei tempi che furono (1).
Dal. secolo XI l'attività letteraria nel campo storico va sempre crescendo. I monaci vogliono perpetuare la memoria dei loro cenobii (2); ina già la loro inente corre ai tempi più antichi, dividono in varie età la storia del mondo, danno l'elenco cronologico dei re, degli imperatori, dei papi, poi dei santi del loro monastero (3); mettono insieme i diplomi con cui si confermano ad esso « omnia juraet
sentem diem servi ipsi transcornati vocantur » (col. 76-77). Restava ancora Pavia, dove Desiderio ed Aldelchi si erano refugiati; ma qui pure nuovo tradimento: « Dum ergo Ti-cirensis civitas diu obsideretur, contigit ut Alia Desiderii compositam epistolam ultra Ticini duvium per balistam Karolo transmisit, dicens, ut si se in coniugium accipere dignaretur, traderet illi continuo civitatem et cunctum thesaurum patris. Ad haec Karolus scripsit talia verba puellae, quae amorem ipsius magis in se incitaretur. Quae statim furando tuln claves portae civitatis, quae erant ad capud lectuli patris, atque mandans per balistam Karolo , ut eadem nocte paratus esset cum suis, cum signum sibi ostenderetur intraret in civitate. Qui ita fecit. Nam cum Karolus ipsa nocte, portae civitatis appropinquans, intraret, occurrit illi praedicta puella, gaudio ex promissione sublevata, quae statim inter pedes aequorum conculcata atque interfecta est; erat enim nox. Tunc in ipso fremitu equorum per portam intrantium expergefactus Algisus regis filius, devaginato ense per-cutiebat omnes Francos intrantes per portam. Cui pater statim interdixit ne faceret, quia roluntas Dei erat. »
Finalmente i Franchi sono padroni del regno Longobardo; ed allora segue il cronista narrando la venuta di Adelchi a Pavia, la scena romanzesca del banchetto, dove egli « cun-cta cervina ursinaque ac bubina confringebat, quasi quis confringeret cannabina stipula, » e l'avventura dei braccialetti, nella quale è notabile vedere Adelchi posto tanto al disopra di Carlomagno: « ergo cum Carolo obtulisset dextralia Algisi, induit illa sibi statim, quae concurrerunt illi inox usque ad humeros. » (Questi due capitoli sono riferiti per intero, tradotti in francese, da Fauriel, Dante et les orig., II, 367 segg.). — La tela del poema ci è tutta; se ognuno di questi racconti ebbe, come è probabile, il suo canto popolare, l'epopea, nel suo primo grado, era fatta. Le vittorie di Carlomagno forse ne impedirono lo svolgimento. « Haec omnia (scrive Bethmann nella prefazione al Chron. Nov., ap. Pertz, Mon, Genn. VII, 76) . . . cyclum popularem extitisse demonstrant, cui ad magnum carmen jpicum ail deluit , nisi quae et Witichindo, Victoria. Sed ob hoc ipsum tanto pluris fa-ciendae mihi videntur hae reliquiae, prae caeteris vero venerandae Italis, eo quod hi poesis psorum romanticae hic habent incunabula. » — Cf. anche G. Paris. Ilist, p. de Charlm., pag. 332.
(11 Sulle fonti a cui attinse l'autore della cronaca riferiamo le parole di Bethmann (1. c. pag. 75): « Fontes adhibuit narrationes populares, traditionem coaequalium, carmen de 'Waltliario, Peregrinationem atque Actus eiusdem, diplomata, inscriptiones, Agobardi ep:taphium Karoli Magni, notam chronologicam, carmen bistoricum fortasse Benzonis, lii-stoi'arn Romanam, Paulum Diaconum, Gregorii dialogos ».
(2) Oltre la Cronaca di Farfa e della Novalesa ricordiamo il Chronicon Gasauriense (Rer. Ital. Scrip. TI. 2, 695), il Chronicon Vulturnense (ivi, I, 2,310); le varie Cronache di Montecassino, Annales Casinates (Pertz, Monum. Germ., Ili, 172), Chronica Monast. Ca-sinensis Leonis Marsicani (ivi, VII, 571), Chronica Monast. Casinensis Petri diaconi (ivi, VII, 727) ; gli Annales Beneventani (ivi, III, 173).
(3) Nella Chronica de Monasterio sanctissimi Benedicti (Pertz, Mon. Germ,, III, 198), si comincia da un elenco degli Apostolici viri, a cui si fa seguire quello degli Impera tores romani, de. Rrges Longobardorum, dei Duces Beneventi ecc. — Fra gli Apostolici viri si mette un Adrianus Teanensis, di cui si dice: « Iste Adrianus cecavit Georgium de Aben-tinum et Mariani superistanam nudam per totam Romani fusticavit. » — Così, nella Cro-