190
capitolo settimo.
stato un monaco del suo monastero (1) ; ivi qualche accenno ad Arduino d'Ivrea, dove scorgesi forse ciò che la tradizione dei chierici andava favoleggiando di lui (2), ivi una strana leggenda intorno a Carlo Magno (3), ivi gli unici avanzi di quelli che forse furono i germi di un'epopea longobarda, oggi affatto perduta (4); insomma la leggenda, la tradizione, la poesia, la storia, tutto confuso insieme. Il bisogno di raccogliere, di salvare qualche cosa dalla dimenticanza, fa si che tutto è buono, che tutto sembra importante al povero monaco; in questa mescolanza stessa ci è la significazione di fatti molto valutabili: tutto il passato è perito, salviamone qualche brano, affermiamo la nostra esistenza, tramandando ai posteri questi frammenti dei pensiero
(1) « Dicitur autem in hoc Monasterio prisco habuisse tempore monachum quemdam olitorem, nomine Waltharius, nobili ortum stegmatc » etc.
(2) Ved. il cap. V del lib. II. Be monte Romuleo (col 51-52 ed. Torino: « In hoc ergo monte fertur quondam habitasse aestivis temporibus Romulus quidam rex elefantiosis-simus.... Dicunt autem quod in isto monte Romuleo enormem quondam congregasset pe-cuniam praedictus Romulus____Idem autem senex solitus erat narrare de quondam cupidissimo marchione , nomine Arduino, qui cum saepius talia a rusticis audiret, videi col de thesauro in eo congregato, accensoque animo protinus mandans clericis, ut celerucr secum propere illuc ascendere debeant; qui acceptam crucem et aquam benedictam, atque vexilla regia, letaniasque canentes, ire perrexerunt, qui antequam pervcnirent ad apicem montis, aeque ut primi cum ignominia sunt reversi ».
(3) Ved. il cap. IV del lib. II, col. 51. Carlo era al monastero Novalicense: « cumqi quadam die ad matutinum ipse imperator surrexisset monachorum,.... erat uxor eius regina nomine Berta, multo.tempore cupiens videri hoc monasterium. Quae latenter sur-gens eadem nocte, nemine sciente, praeter unam suam fldelissimam, induit se byrro, ut a nemine agnosceretur, concitoque gradu extemplo tendit ad monasterium. Uoi ante forca Oratorii beati Pctri advenit, subito cecidit ac illieo exspiravit. Cum autem finiiuin matutinum rex ad cubiculum regrederetur, invenit eam iacentem , ubi prius corrucrat.... Ai ubi rex eam agnovit, ita inquit ad eam: Cum illis ergo pedibus, cum quibus huc venisu, heu nequibus, mi cara, iam remeare »...
Queste ultime parole sono evidentemente una strofa di un canto popolare. Far Berta moglie di Carlomagno è strano assai. Ad ogni modo per la storia della leggenda il racconto merita attenzione.
(4) Si comincia da fare Liutprando di una straordinaria altezza (Lib. Ili, cap. I., col 70), Quando Desiderio sente che sta per arrivare Carlo, domanda che cosa debba fare, a tutti i magnati del suo regno, i quali rispondono : « ... jube ... omnes valles et aditos Italiae, pei quos de Gallia ad Italiani transiri potest, muro et calce de monte ad montem claudere ... qui ita fecit » (col. 74). Adelchi è l'eroe dell' impresa: « erat enim regi Desiderio filius nomine Algisus a iuventute sua fortis viribus. Hic baculum ferreum equitando solitus erat terre, tempore hostili, et ab ipso fortiter inimicos percutiendo sternere. Cum autem hiO i /verdi dies et noctes observaret, et Francos quiescere cerneret, subito super ipsos irruens, per-cutiebat cum suis a dextris et a sinistris maxima caede eos prosternebat » (col 74-75). Franchi non avrebbero trovato il modo di passare, se non fosse stato il tradimento di un giullare longobardo il quale prese a cantare al cospetto di Carlo « cantiunculam a se com-positam... Erat enim sensus praedictae cantiunculae huiusmodi: quod dabitur ^iro prae-mium, qui Karolum perduxerit in Italiae regnum?» (col. 75). Entrano i Franchi sulla terra longobarda, ed il premio al traditore non manca: « Tunc accedens iamdictus ioculator ai] regem pctiit ut sibi promissum daretur, quod ante i Ili pollicitus fuorat. Tunc an, il li rex postula quod vis. Cui ille: ergo ascendam in unum ex his montium, et tubam fortiter per-sonabo corneam, et quantum longe audiri potuerit, dabis mihi in merito et munere cuna viris et foeminis. Et rex: fiat tibi iuxta verba tua... Ita dedit illi Karolus quantum son tua tubac audiri potuit; atque ita dum vixit tenuit, suique iìlii post euca: qui usque iu prae-